Hátt kólesteról er ekki óvinurinn
Í áratugi hefur almenningi verið kennt að óttast kólesteról. Sérstaklega hefur hátt heildarkólesteról og LDL-kólesteról verið sett í samhengi við hjarta- og æðasjúkdóma, oft án þess að heildarmynd efnaskipta sé skoðuð. Raunin er hins vegar sú að kólesteról er lífsnauðsynlegt efni sem gegnir lykilhlutverki í hormónamyndun, frumuhimnum, meltingu og heilastarfsemi.
Þessi grein fjallar um hvers vegna kólesteról hefur verið misskilið, hvers vegna hefðbundnar mælingar segja oft takmarkaða sögu og hvaða blóðgildi skipta í raun mestu máli þegar kemur að hjarta- og efnaskiptaheilsu.
Heildarkólesteról segir lítið eitt og sér
Í hefðbundnum blóðprufum er oftast mælt heildarkólesteról og LDL-kólesteról. Þessar tölur eru gjarnan notaðar sem meginviðmið í mati á hjartaáhættu, þrátt fyrir að þær gefi aðeins mjög grófa mynd.
Dr. Robert Lustig, prófessor emeritus í innkirtlafræði og höfundur bókarinnar Metabolical, hefur orðað þetta skýrt:
„Þegar þú færð niðurstöðu um heildarkólesteról geturðu hent henni í ruslið. Hún segir nákvæmlega ekki neitt. Sá sem segir: ‘kólesterólið mitt er hátt’ veit einfaldlega ekki hvað hann er að tala um. Það skiptir máli hvaða tegund kólesteróls um ræðir.“
Heildarkólesteról segir okkur hvorki hvernig fituefnaskipti líkamans virka né hvort raunveruleg hjartaáhætta sé til staðar.
LDL-kólesteról – flóknara en „slæmt kólesteról“
Í stórum þýðisrannsóknum hefur hátt LDL-kólesteról vissulega tengst aukinni hættu á hjartaáfalli, en sambandið er mun veikara en margir halda. Rannsóknir sýna að hátt LDL tengist um 30% auknum líkum á hjartaáfalli yfir ævina, á meðan há þríglýseríð tengjast allt að 80% aukinni áhættu.
Framingham-rannsóknin sýndi að LDL var aðeins marktækur áhættuþáttur þegar gildin voru mjög há, yfir 200 mg/dL. Fyrir meirihluta fólks er LDL einn og sér slakur forspárþáttur.
Ástæðan er sú að hefðbundin blóðprufa gera ráð fyrir að allar LDL-agnir séu eins, sem er rangt.
LDL-agnir eru ekki allar jafn hættulegar
LDL-kólesteról er ekki ein heild, heldur samsett úr mismunandi gerðum agna sem hafa mjög ólíka þýðingu fyrir hjarta- og æðaheilsu.
Meirihluti LDL-agna í blóði, um 80%, eru svokallaðar stórar og léttar LDL-agnir. Þessar agnir hækka oft við fituneyslu og lækka við fitusnautt mataræði eða statínlyf, en eru almennt taldar tiltölulega meinlausar. Þær taka ekki virkan þátt í skellumyndun í æðum og tengjast ekki aukinni hættu á hjarta- og æðasjúkdómum.
Hins vegar eru til smáar og þéttar LDL-agnir, sem eru aðeins um 20% af heildar-LDL en hafa mun skaðlegri áhrif. Þessar agnir komast auðveldlega inn í æðaveggi, oxast þar og ýta undir bólgu og æðakölkun. Það eru einmitt þessar agnir sem tengjast helst hjartaáfalli og öðrum hjarta- og æðasjúkdómum.
Vandinn er sá að statínlyf og fitusnautt mataræði lækka aðallega stóru LDL-agnirnar. Þannig geta kólesteróltölur litið betur út á pappír án þess að raunveruleg hjartaáhætta minnki í sama mæli.
Smáar og þéttar LDL-agnir myndast fyrst og fremst við insúlínviðnám, ofneyslu á sykri og hreinsuðum kolvetnum.
Ef þú ert með hátt LDL-kólesteról mun heilbrigðisstarfsmaður líklega ráðleggja þér að borða fitusnautt mataræði. Líkt og með statín þá getur slíkt lækkað kólesteróltölurnar á blaði, en hefur aðallega áhrif á „stóru“ LDL-agnirnar, ekki þær smáu og þéttu sem eru skaðlegastar fyrir æðarnar. Þessar smáu og skaðlegu LDL-agnir hækka helst vegna neyslu á hreinsuðum kolvetnum, trefjasnauðri fæðu og mikils sykurs.
Samkvæmt Dr. Mark Hyman, lækni og frumkvöðli í functional medicine
„Meira en 50% þeirra sem koma á bráðamóttöku með hjartaáfall eru með eðlilegt kólesteról. En þeir eru með smáar og hættulegar kólesterólagnir (sdLDL), sem verða til vegna insúlínviðnáms. Hvað veldur þessum smáu og hættulegu kólesterólögnum? Það er sykurinn og hreinsuðu kolvetnin í mataræðinu. Insúlínviðnám leiðir til myndunar þessara agna, og statín leysa ekki þann vanda.“
Hins vegar ætti LDL kólesteról aldrei að vera túlkað eitt og sér. Mikilvægt er að skoða það í samhengi við hlutfall þríglýseríða og HDL-kólesteróls (TG/HDL).
HDL og þríglýseríð – mun mikilvægari vísar
HDL-kólesteról gegnir lykilhlutverki í hreinsun æðakerfisins með því að flytja kólesteról frá æðaveggjum til lifrarinnar. Hærra HDL tengist minni hjartaáhættu, jafnvel þótt heildarkólesteról sé hátt.
Þríglýseríð endurspegla hins vegar hvernig líkaminn vinnur úr sykri og kolvetnum. Þegar umfram glúkósi er umbreyttur í fitu í lifur hækka þríglýseríð. Há gildi tengjast insúlínviðnámi, fitulifur og aukinni áhættu á hjarta- og æðasjúkdómum.
Þrátt fyrir að klínísk viðmið telji gildi undir 150 mg/dL „eðlileg“, sýna rannsóknir að áhætta er allt að 50% minni hjá þeim sem eru undir 81 mg/dL samanborið við þá sem eru á bilinu 110–153 mg/dL.
Hlutfall þríglýseríða og HDL (TG/HDL) er einn sterkasti lífvísirinn fyrir hjarta- og efnaskiptaheilsu. Lágt hlutfall bendir til góðs insúlínnæmis og minni hjartaáhættu, jafnvel þótt LDL sé hærra.
Statínlyf – lækka tölur en leysa ekki rót vandans
Í stórri lýðfræðirannsókn á yfir 1,5 milljón einstaklingum í Ontario í Kanada tengdist notkun ákveðinna statínlyfja 10–22% aukinni hættu á sykursýki 2. Þetta bendir til þess að statínlyf lækki ákveðna áhættuþætti, en takist ekki á við undirliggjandi orsakir eins og efnaskiptaójafnvægi og insúlínviðnám, sem liggja að baki bæði sykursýki 2 og mörgum hjarta- og æðasjúkdómum.
Lágkolvetna- og kjötríkt mataræði getur stuðlað að betra efnaskiptajafnvægi
Þegar fólk fer á lágkolvetna-, ketó- eða kjötríkt mataræði breytast fituefnaskipti líkamans á fyrirsjáanlegan hátt. Algengast er að þríglýseríð lækki verulega, HDL-kólesteról hækki og hjá hluta einstaklinga geti LDL-kólesteról einnig hækkað. Hækkun á HDL endurspeglar yfirleitt batnandi efnaskiptaheilsu og tengist meðal annars minni insúlínáhrifum, skilvirkari fitunýtingu, minni bólgu og aukinni virkni öfugs kólesterólflutnings, þar sem kólesteról er flutt frá æðaveggjum til lifrarinnar til niðurbrots og útskilnaðar. Samhliða lækkun þríglýseríða batnar hlutfall þríglýseríða og HDL (TG/HDL), sem er einn sterkasti lífvísirinn fyrir hjarta- og efnaskiptaheilsu.
Þegar LDL-kólesteról hækkar í þessu samhengi endurspeglar það yfirleitt aukna fitunýtingu og flutning orku, en ekki bólgu eða æðaskemmdir. Í slíkum tilfellum endurspeglar LDL-hækkunin nær alltaf aukið hlutfall stórra og léttra LDL-agna, en ekki smáar og þéttar LDL-agnir sem tengjast æðaskemmdum og hjartaáfalli. Þetta er gjörólíkt þeirri efnaskiptastöðu sem sést við kolvetnaríkt mataræði eða insúlínviðnám, þar sem LDL hækkar samhliða háum þríglýseríðum, lágu HDL og langvinnri bólgu, sem tengist verulega aukinni hjarta- og æðaráhættu.
Vandinn í heilbrigðiskerfinu og túlkun LDL
Yfirleitt eru stærð og fjöldi kólesterólagna ekki mæld í hefðbundnum blóðprufum. Því sjá læknar ekki hvort hækkun á LDL-kólesteróli stafar af stórum og léttum LDL-ögnum, sem eru almennt meinlausar, eða smáum og þéttum LDL-ögnum, sem tengjast aukinni hættu á æðaskemmdum og hjartaáfalli. Þegar einungis er horft á heildar-LDL-kólesteról er þessi grundvallarmunur ósýnilegur, og hækkun á LDL er því oft túlkuð sem hættuleg sjálfkrafa, jafnvel þegar önnur heilsumerki hafa batnað verulega.
Þrátt fyrir þetta er oft gripið til statínlyfja, sem lækka LDL-kólesteról á blaði en taka ekki á undirliggjandi orsökum eins og insúlínviðnámi, bólgu eða efnaskiptaójafnvægi, og geta jafnframt haft áhrif á orku, vöðvastarfsemi og næringarupptöku.
LDL-kólesteról eitt og sér gefur ekki heildstæða mynd af hjartaheilsu. Til að meta raunverulega áhættu þarf að skoða samhengið, þar á meðal HDL, þríglýseríð, insúlínviðnám og, ef mögulegt er, stærð og fjölda LDL-agnanna.
Niðurstaða
Kólesteról er ekki óvinurinn. Raunverulegi vandinn liggur ekki í fitu heldur í efnaskiptaójafnvægi sem þróast við langvarandi neyslu á sykri og hreinsuðum kolvetnum, insúlínviðnám og lífsstíl sem vinnur gegn náttúrulegum efnaskiptum líkamans. Þegar kólesteról er skoðað án samhengis geta mælingar verið villandi og leitt til óþarfa ótta eða rangrar meðferðar.
Til að meta raunverulega hjarta- og efnaskiptaáhættu þarf að horfa á heildarmyndina: þríglýseríð, HDL-kólesteról, hlutfall þríglýseríða og HDL (TG/HDL) og önnur merki um insúlínviðnám. Þegar þessi gildi eru í jafnvægi endurspeglar hátt kólesteról oft virkan, aðlögunarhæfan og heilbrigðan efnaskiptabúskap, ekki sjúkdóm sem þarf sjálfkrafa að bæla niður.
Við hjá Holistic horfum á heilsuna út frá öllum sjónarhornum, á heildrænan hátt, út frá fræðum Functional Medicine. Það er ekki hægt að horfa á heilsuna út frá einhliða nálgun þar sem margir þættir spila saman þegar það kemur að því að viðhalda góðri heilsu.
Við einblínum á að vinna með rót vandamálsins en ekki einungis bæla niður einkennin. Ef við tökumst aldrei á við rótina sem skapaði vandamálið til að byrja með þá heldur vandamálið áfram að vaxa.
Ýmislegt getur stuðlar að myndun eða fyrirbyggingu sjúkdóma og því er mikilvægt að vera meðvitaður um hollt fæðuval og aðra lífsstílsþætti. Sjá netnámskeið Holistic hér til þess að fræðast nánar um hollt mataræði, gott lífsstílsval, sterkt hugarfar, taugakerfið og vellíðan. Sjá námskeið hér: https://holistic.is/namskeid/.
Höfundur
Anna Lind Fells